बालकृष्ण आचार्य

धान बालीमा जैविक विविधताको उपयोग, आयात प्रतिस्थापनमा सहयोग ।

• असारे मासको दबदबे हिलो छि मलाई घिन लाग्यो,

पातली नानीलाई फरिया किन्दा छ बिस रिन लाग्यो…… ।

खडेरीले फाटेको यो मन असारमै जोडौँला,

लाठे बनी आउ कान्छा, सँगै पिरती गाँसौला…..।

• छुपु र छुपु धान नै रोपौँ हातैको बर्माले,

झ्यालमा बस्ने ज्यान थियो मेरो दिएन कर्मले…..।

पुर्वकी दिदी, पश्चिमकी बहिनी भेट हुन्छ भनेर,

पटुकी कसी, घुम ओढी आएँ रोपार बनेर…….

धान विश्वमा दोश्रो र नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बालीको रुपमा चिनिन्छ । मानव सभ्यता संगै धान बालीको विकास भएको मानिन्छ । बिश्वमा सबैभन्दा बढि धान उत्पादन हुने राष्ट्रहरुमा चिन पहिलो हो । धान एक दलिय एक बर्षिय घाँस हो । जसमा गोलाकार खोक्रा जोडिएका डाँठहरु र डाँठको गाँठमा चौडा पातहरु सोझै जोडिएका हुन्छन र टुप्पामा बाला निस्कन्छ । धानका विरुवामा विभिन्न अङ्गहरु जस्तैः जरा डाँठ पात र बालाहरु हुन्छन ।

धानको उत्पत्ति ईन्डोबर्मामा भएको मानिन्छ । संसारका बहुसंख्यक जनसंख्यालाई खाद्यान्न उपलब्ध गराउन धानले ठूलो भुमिका खेलेको छ । धान संसारको ६० प्रतिशत भन्दा बढि जनसंख्याका लागि प्रमुख खाद्यान्न बालीका रुपमा प्रयोग भईरहेको छ । एसियालि क्षेत्रमा संसारको करिव ९० प्रतिशत धान उत्पादन तथा खपत हुनका साथै संसारका करिव ५८ प्रतिशत जनसंख्याको बास रहेको छ । संसारको करिव ९५ प्रतिशत भन्दा बढि धान ४२ देशहरुमा उत्पादन गरिन्छ ।

धान पृथ्वीमा खेती गरीएको बालीहरु मध्ये सबै भन्दा पुरानो बाली हो । नेपालमा धान खेतीले महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ । नेपालको मुख्य खाना चामल नै हो । तराई पहाड बेसि एवं नदि नालाको किनारमा बस्ने सबै बासिन्दाहरु यसै बालीमा निर्भर रहन्छन । धान प्रणालीले नेपालको कृषि क्षेत्रमा प्रधानता पाएको छ ।  जसले आर्थिक क्षेत्रमा नै प्रभाव पारेको छ । यि यावत कारणले गर्दा देशमा नै यो प्रमुख उद्योग भएको छ । जुन देशको कुल गाहस्थको करिव एक चौथाई योगदान हुन आउछ र यसले कुल खेती योग्य जमिनको ५४ प्रतिशत भुभाग ओगटेको छ ।

नेपालको तराई झापाको केचनाकल देखि उच्च हिमाली क्षेत्र र बिश्वको सबैभन्दा अग्लो स्थान नेपालको जुम्ला जिल्लाको चन्दननाथमा ३२०० मिटर उचाईमा जुम्लि मार्सि रचन्दननाथ जातको धान बालीको खेती हुने गरेको छ, धान नेपालमा ३ सिजन(बर्षे, चैते र बसन्ते Boro Rice) मा लगाउने गरिन्छ ।  हावापनी तथा जलवायू परिवर्तन हुदा समेत धानबालीलाई हाल सम्म कुनै पनी मौसमले चुनौति दिन सकेको छैन तराईमा डुवान हुने क्षेत्रमा स्वर्ण सव १ लगाएतका जात र सुख्खा क्षेत्रका लागी सुख्खा जातका धानबाली खेती गरि मौसम अनुकुल उत्पादन भईरहेको छ ।

हाल नेपालमा धानबालीले करिव १५ लाख हेक्टर क्षेत्रफल ओगटेको छ भने उत्पादन ५६ लाख मे.टन छ भने उत्पादकत्वको हिसावमा ३.२५मे.टन रहेको छ । नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद NARC का अनुसार नेपालमा उन्मोचन र सुचिकृत बिधिबाट हाल सम्म १४० वटा जातहरु सुचिकृत र सिफारिस भएका छन् । बढ्दो जनसंख्याको मागलाई पुर्ति गर्नका लागी GMO प्रविधि युक्त धान र हाईब्रीड जातका धानको समेत खेति भईरहेको छ ।

नेपालमा प्रमुख खाद्यान्न बालीको रुपमा धान बाली रहेकोले नेपाल सरकारले मिति २०६१ देखि राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाई महोत्सवको रुपमा मनाउन थालिएको छ, प्रत्येक बर्षको असार १५ लाई रोपाई पर्वकोरुपमा संघ, प्रदेश तथा स्थानिय तहका सरकारले समेत सार्वजानिक बिदा दिएर कार्यक्रम संचालन तथा समारोह गरेर समेत मनाउने गरिएको छ । धानबालीमा कार्बोहाईड्रे, भिटामिन, आईरन, फाईवर, लगायत मानव शरिरको बृद्धि विकासमा सहयोग पुर्याउने १५ भन्दा बढि आवश्यक खाद्य तत्व पाउछ भने धानबाट चामल, चामलको पिठोचिउरा, भुजा लगायत अन्य कच्चा पदार्थको रुपमा उत्पादन एवं प्रयोग हुने गरेको छ । धान बिभिन्न धार्मिक कार्यक्रम विवाह, ब्रतबन्ध, शुभ असुभ कार्यमा समेतमा प्रयोग हुदै आएको छ  ।

जिल्लाको समग्र अवस्थालाई नियाल्दा जिल्लाको कुल खेती गरिएको जमिन २ लाख २२ हजार २ सय ८१ हेक्टर मध्ये कुल ३ हजार ६५ हेक्टरमा धान खेति गरिन्छ । करिव १० हजार मे टन धान जिल्लामा उत्पादन हुन्छ । कृषि विकास कार्यालय जाजरकोटको तथ्यांकलाई हेर्ने हो भने असार १५ सम्म ५६ प्रतिशत सम्म धान रोपाई सम्पन्न भएको छ । मानो रोपि मुरि फलाउने बेलाको समयमा बर्षात नहुनु पानीका मुहानहरु सुख्खा हुनु र समयमा रसायनिक मलप्राप्त नहुनले उत्पादन एवं उत्पादकत्व घट्नु र समयमा रोपाई सम्पन्न हुन सकिरहेको छैन ।

नलगाडको समग्र अवस्थालाई हेर्ने हो भने नलगाडको कुल ३८ हजार ७ सय ४४हेक्टर क्षेत्रफल मध्ये ३ हजार ४ सय ४० हेक्टर क्षेत्रफल खेती योग्य जमिन रहेको छ । जसमा खेती गरिएको जमिन २ हजार ७ सय ५६ हेक्टर क्षेत्रफलमा खेती गरिन्छ । उक्त खेती गरिएको जमिन मध्ये करिव ६ सय हेक्टर क्षेत्रफलमा धान खेती गरिन्छ । उत्पादन १८ सय मेट्रिक टन रहेको छ ।  पालिकाको समग्र उत्पादनलाई हेर्नेहो भने धानको उत्पादनले मात्र खाद्यान्न पुग्ने अवस्था छैन पालिकामा रहेका कालीमाटी, दल्लि, चौखा, तल्लुवगर र रग्दामा संचालनमा रहेका ब्यापारि मार्फत चामलको आयत भएको र बाकी खाद्य डिपो मार्फत बिक्रिबितरण भएको देखिन्छ ।  धान बालीमा उत्पादन बढाउनका लागी समयमा मल, उन्नत जातको बीउ, प्रविधि तथा सिचाईको क्षेत्रमा बृद्धि र बाँझो छोडेका जग्गामा समेत धान खेती लगाउन प्रेरित गरेमा खाद्यान्न पहुचमा सहजता हुने र आयातलाई रोकेर निर्यात गर्न सक्ने देखिन्छ ।

 औचित्य :

किसानको मनोबल उच्च राखी उनीहरूको श्रमको सम्मान गर्ने उद्देश्यले नेपाल सरकारले मुलुकभरि असार महिनाको १५ गतेलाई राष्ट्रिय धान दिवसको रूपमा मनाउने परम्परा बसालेको छ । धानबाली नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बालीको रुपमा रहेकोले धान बालीको महत्वको बारेमा जानकारी गराउनु र रोपाई महोत्सवको आयोजना मार्फत सरोकारवाला निकायहरुलाइ सहजिकरण सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्नु नै यसको औचित्य रहेको छ ।

 आवश्यकता :

३ वटै तहका सरकारले राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाई महोत्सवको रुपमा मनाउन परिपत्र गरेको र नलगाड क्षेत्रका करिव ९० प्रतिशत किसान कृषि पेशामा लाग्नुका साथै सबै क्षेत्रमा धानबाली सफलरुपमा हुने भएकोले यसको प्रचार प्रसार बाली बिबिधिकरणको बारेमा जानकारी गराउनु ।

लेखक आचार्य हाल नलगाड नगरपालिका जाजरकोटमा कृषि विकास शाखा प्रमुख हुनुहुन्छ ।

 साभार : Wikipedia, google