नेपालमा विज्ञानको विकास कसरी भयो भन्ने जिज्ञासा राख्दै विषयवस्तुलाई गहिरोसँग हेर्ने हो भने प्रचलित मान्यताहरूमा पुनर्विचार गर्नुपर्छ। साधारणतया, नेपालका पहिलो वैज्ञानिकको रूपमा राणाकालका दोस्रो प्रधानमन्त्री वीर शमशेरका जेठा छोरा गेहेन्द्र शमशेर राणालाई चिनिन्छ।

वि.सं. १९२८ पुसमा कोलकातामा जन्मिएका उनलाई समाजले “नेपालका पहिलो वैज्ञानिक” का रूपमा आधिकारिक मान्यता दिएको पाइन्छ। गेहेन्द्रले घरमै अंग्रेजी सिके, पछि नेपालकै पहिलो दरबार हाइस्कुलमा अध्ययन गरे। वि.सं. १९४२ मा उनका पिता प्रधानमन्त्री बनेपछि उनलाई सेनामा हातहतियार विभागको जिम्मेवारी दिइयो।

यस अवसरका कारण उनले हातहतियार निर्माण र सुधारमा उल्लेखनीय भूमिका खेले। जमल, सुन्दरीजल, बालाजु, भोजपुर आदि स्थानमा उनले लघु जलविद्युत, पानीघट्टबाट चल्ने कुटानी मिल, हावाबाट चल्ने पानी तान्ने मोटर, एकनालेको सट्टा दुईनाले राइफल र नयाँ प्रकारका चोक जस्ता नवप्रयोग गरे। यही आधारमा उनलाई वैज्ञानिक भनियो।

तर वस्तुतः, ती आविष्कारका लागि आवश्यक घरेलु औजार, फलामजन्य उपकरण, र यान्त्रिक सामाग्री त त्यतिबेलाका शिल्पीकार/शुद्र वर्ण समुदाय ले नै बनाउँदै आएका थिए। त्यसैले गेहेन्द्र शमशेरलाई “वैज्ञानिक” भन्दा आविष्कारक वा प्राविधिक भन्नु उपयुक्त देखिन्छ।

नेपालमा वैज्ञानिकता र आविष्कारको इतिहास हेर्दा स्पष्ट देखिन्छ कि बीसौँ शताब्दी अघि नै वास्तविक वैज्ञानिक/प्रविधिक भूमिका शिल्पीकार समुदायकै हातमा थियो। कृषि, घरेलु औजार, धातु काम, कपडा, जुत्ता, निर्माण सामग्री, हस्तकला—यी सबै क्षेत्रमा नवप्रयोग गर्ने समुदाय यही थियो।

हाम्रा समाजमा कामको विभाजन अत्यन्त पुरानो हो। भारतमा करिब ३५०० वर्षअघि श्रम–विभाजनका चार रूप देखिन्छन्, र नेपालले पनि त्यसकै प्रभाव बोक्यो। त्यतिबेलाका कठिन जीवनयापनका आवश्यकताले शिल्पी समुदायले अनेकौँ औजार र उपकरण विकास गरे। त्यसैले नेपालमा “पहिलो वैज्ञानिक” भन्नुपर्दा त्यही शिल्पी समुदाय नै वैज्ञानिकको मूल स्रोत हो भन्ने मान्न सकिन्छ।

२०औँ शताब्दीदेखि आयातित उपकरण र उद्योगका कारण शिल्पी समुदायका परम्परागत आविष्कार उल्लेखनीय रूपमा अगाडि बढ्न सकेनन्। तर पछिल्ला आविष्कारकहरूले नयाँ कृषि उपकरण र औजार विकास गर्न थाले। यसै सन्दर्भमा, नेपालका आविष्कारक तथा शिक्षामन्त्री महावीर पुनले पनि “नेपालका पहिलो वैज्ञानिक/आविष्कारक शिल्पी वा शुद्र वर्णका समुदाय हुन्” भनेर स्वीकार गरिसकेका छन्।

जातीय विभाजन र वर्ण व्यवस्था

नेपालमा जातीय उत्पीडनको समस्या अझै गम्भीर छ। २०७८ सालको जनगणनाअनुसार ७६.२% मानिसले अझै सामाजिक विभेदको अनुभव गर्छन् ।

हामी बाल्यकालदेखि “नेपाल चार जात ३६ वर्णको फूलबारी हो” भन्ने शिक्षा सुन्दै आएका छौँ। तर यदि “वर्ण” शब्दको अर्थ “रङ” मात्रै भएको भए, नेपालमा ३६ किसिमका रङका मानिस हुनु पर्ने थियो, जुन असम्भव छ।

वास्तवमा वर्णको अर्थ कामको आधारमा बनेको समूह विभाजन हो, तर समयक्रममा त्यही विभाजन “जात” मा रूपान्तरित भयो र विभेदको आधार बन्यो। आज नेपालमा १४२ वटा जातीय समूह दर्ता भएका छन्, तर यो विविधता celebration हुनुपर्ने ठाउँमा विभेदको नाङ्गो रूप बनाइयो।

वर्ण व्यवस्थाको सुरुवातका प्रारम्भिक चरणहरूमा छुवाछुतको प्रथा थिएन। विभेदका लागि होइन, समाजका कार्य–विभाजनका लागि वर्ण बनाएको बुझे हुन्छ। तर पछि त्यसलाई दुरुपयोग गरियो, र विभेद कायम राख्ने सामाजिक संरचना निर्मित भयो।

उत्पीडन, परिवर्तन र आवश्यकता

आजको समाजमा काम गर्ने अधिकार, सम्मान र अवसर अपेक्षाकृत सुधारिएको छ। १० वर्षे जनयुद्धपछि महिला सेना, सचिव, राष्ट्रप्रमुखदेखि प्रधानमन्त्रीसम्म बन्न सफल भए।

तर जातीय र वर्गीय उत्पीडन भने अझै अन्त्य हुन सकेको छैन। अहिले “जातले होइन, सिपले काम गर्छ” भन्ने सोच विस्तार हुँदैछ, जसले आम्दानी, आत्मविश्वास र सामाजिक सम्मानमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ।

तर गहिरो संरचनात्मक अन्याय अन्त्य हुन राजनीतिक दलहरू कमजोर देखिएका छन्। विभेद विरुद्ध साहसिक रूपमा बोल्ने, जातीय–वर्गीय समानताको कार्यक्रम लागू गर्ने नयाँ क्रान्तिकारी विचार र संगठन आवश्यक देखिन्छ।

निष्कर्ष

नेपालका वास्तविक “पहिला वैज्ञानिक” शिल्पीकार/शुद्र वर्ण समुदाय नै हुन्, किनकि उनीहरूको दीर्घ योगदानले नै नेपालमा प्राविधिक ज्ञान, औजार, उपकरण र कृषि–यान्त्रिकीकरणको नींव राख्यो।

गेहेन्द्र शमशेरको योगदान महत्त्वपूर्ण छ, तर उनले प्रयोग गरेका सामग्री, औजार र प्राविधिक आधार शिल्पी समुदायकै सिपसँग जोडिएको थियो।

जातीय विभेद अन्त्य गर्न विज्ञान, उत्पादन, श्रमको सम्मान र वर्गीय समानताका लागि नयाँ सोच आवश्यक छ।
वास्तविक वैज्ञानिकता त्यही हो—मानिसबीचको विभाजन हटाई समाजलाई समतामूलक, उत्पादक र आत्मनिर्भर बनाउनु।